تازه ترین گزارش مرکز آمار حکایت از آن دارد که نقدینگی با رشــد ۱۰ برابری در پنج سال اخیر از ۱۲.۵ هزار هزار میلیارد تومان در ســال ۱۳۹۵ به ۹۶ هزار هزار میلیارد تومان در آذر سال جاری رسید در حالی که این شاخص در سال گذشته(نقدینگی در سال ۱۴۰۲) ۷۸.۷ هزار میلیارد تومان بوده است.
پول و شــبه پول یعنی سپرده های بانکی در علم اقتصاد نقدینگی تعریف می شود و هرچه رشد نقدینگی بیشتر شود، تقاضا برای کالا و خدمات بیشتر می شود اما به دلیل آنکه در کوتاه مدت عرضه کالا و خدمات محدود اســت، منجر به تورم می شود.
مشکل دیگر نقدینگی، سیال بودن آن است که می تواند با ورود سنگین به بازارها، تعادل آنها را به چالش بکشد؛ یعنی ابتدا به دلیل کمبود کالا، افزایش قیمت ایجاد کرده و زمینه ساز تورم شود و سپس با خروج از آن بازار رکود ایجاد کند به همین دلیل یکی از ابزارهای سیاســتگذاران پولی برای مقابله با تورم، کاهش رشــد نقدینگی در جامعه است.
طبق آمارها در پایان آذر امسال تورم سالانه مصرف کننده به کمترین میزان در ۵۰ ماه گذشته و تورم سالانه تولیدکننده به کمترین میزان در ۵۳ ماه گذشته رسید و این موضوع سیاست گذاران پولی و بانکی کشور را تشــویق کرد که در قالب سیاست ها و انضباط پولی، رشد تورم و نقدینگی را مهار کنند.
شرایط خاص در سال جاری، اقتصاد کشور را از پیش بینی پذیری خارج کرد
رشد نقدینگی در ســال های ۱۳۹۳ تا ۱۳۹۸ به صورت میانگین در بازه حدود ۲۵ درصد قرار داشــت اما از سال ۱۳۹۸ و با مشخص شدن آثار شدید تحریم های خارجی، قرار گرفتن کشــور در تنگنای ارزی و شــدت گرفتن ناترازی های بانکی، تقاضای پولی در کشور افزایش پیدا کرد که به دلیل سیاست منفعل پولی بانک مرکزی، خلق نقدینگی بیشتر و افزایش عرضه پول را به دنبال داشت.
در سال ۱۴۰۰ بانک مرکزی سیاست کنترل ترازنامه ای را در دستور کار خود قرار داد تا مقدار حجم ترازنامه بانک ها را کنترل کند و بر اســاس آن بانک هایی که از ســطح مقداری تعیین شده بیشتر نقدینگی خلق کنند، جریمه می شــوند، از زمان اجرای این سیاست و به ویژه در طول سال ۱۴۰۲ نرخ رشد نقدینگی روندی کاهشی را تجربه کــرد.
البته عوامل مهم دیگر در کنترل رشــد نقدینگی در این مــدت را باید ثبات ارزی و بهبود ذخایر ارزی در نتیجه افزایش صادراتی نفتی کشــور دانست، همچنین گشــایش های دیپلماتیک و توافق ایران و عربستان در اواخر سال ۱۴۰۱ یکی از عوامل کنترل انتظارات تورمی بود.
زیرا در شرایطی که انتظارات تورمی بالا باشد، تقاضای سوداگری پول افزایش پیدا می کند و در صورت منفعل بودن بانک مرکزی منجــر به خلق نقدینگی به صورت درون زا می شود که نرخ رشد نقدینگی را افزایش خواهد داد.
بانک مرکزی هدف گذاری خود برای رشد نقدینگی در ســال ۱۴۰۳ را ۲۳ درصد با دامنه نوسان ۲ درصد اعلام کرد و در صورتی که ایران سال ۱۴۰۳ را در شرایط ثبات و به دور از تحولات سیاسی داخلی، تنش های منطقه ای و بین المللی پشت سر می گذاشت، این هدف دست یافتنی بود اما شــرایط خاص در سال جاری، اقتصاد کشور را از پیش بینی پذیری خارج کرد.
در نتیجه رشد نقدینگی تا هشت ماه سال جاری حدود سه درصد انحراف را تجربه کرده است.
یکی از چالش های بانک مرکزی برای کنترل نقدینگی این است که سیاست گذار نباید با تشدید کنترل نقدینگی، انسداد پولی ایجاد کند زیرا در این صورت، این واحدهای تولیدی و کســب و کارها هستند که آسیب می بینند و نقدینگی مورد نیاز آنها برای تداوم تولید تأمین نمی شود.
ضرورت نظارت دقیق تر بانک مرکزی بر رفتار بانک ها و سپرده گذاران
عبــاس معمارنژاد، معاون ســابق بانــک و بیمه وزارت اقتصاد و کارشناس اقتصادی رشد نقدینگی را به تنهایی پدیده ای منفــی نمی داند و اظهار می کند: این پدیده با مدیریت درســت می تواند به گردش اقتصادی و رونق تولید کمک کند اما مشکل زمانی آغاز می شود که منابع نقدینگی به ســمت فعالیت های غیرمولد و سفته بازی هدایت شوند که آثار منفی بر اقتصاد خواهد داشت.
وی با اشاره به تغییرات در ترکیب نقدینگی کشور می گوید: یکی از نکات قابل توجه در آمارهای اخیر، افزایش سهم پول از نقدینگی است.
در آبان ۱۴۰۳ ،سهم پول به ۲۴.۳ درصد رســید که نسبت به ســال های گذشته افزایش داشته است.
این تغییر نشان دهنده تمایل بیشتر مردم به نگهداری نقدینگی در قالب پول نقد یا ســپرده های دیداری است.
کارشناس اقتصادی تغییر تمایل مردم به نگهداری نقدینگی را ناشی از نوسانات بازارهای دارایی همچــون ارز، مســکن و طلا بیان می کنــد و توضیح می دهــد: مردم ترجیح می دهند نقدینگــی خود را به شکلی نگهداری کنند که بتوانند به سرعت از فرصت های موجود در این بازارها اســتفاده کنند.
این رفتار از نگاه فردی منطقی به نظر می رسد، اما از منظر اقتصاد کلان می تواند چالش برانگیز باشــد.
وی رشد ضریب نقدینگی را فزاینده توصیف می کنــد و می گوید: ضریب فزاینده نقدینگی در آبان ۱۴۰۳ به ۷.۷۹ رســید که نسبت به آبان ۱۴۰۲ رشد ۶.۲ درصدی داشته است.
این ضریب بازتاب دهنده رفتار سپرده گذاران، سیاست های بانک ها و مقررات بانک مرکزی اســت.
هرچــه تمایل مردم به نگهداری پول در حســاب های دیداری بیشتر شود، این ضریب افزایش پیدا می کند.
برزو حق شناس، کارشناس اقتصادی اظهار می کند: سیاست کنترل نقدینگی بانک مرکــزی روی کاغذ موفق بوده و کاهش ضریب رشــد نقدینگی را به دنبال داشــته اســت اما در عمل کاری که انجام شــده، عقب انداختن بحران است زیرا بعضی از اقدامــات بانک مرکزی در راســتای کنترل ترازنامه بانک ها بوده و اکنون این موضوع جای سوال دارد که این سیاست تا چه میزان موفق بوده است؟
وی دومین دلیل مهار نقدینگی را جلوگیری از چاپ پول با هدف جبران کسری بودجه دولت می داند و می گوید: در این زمینه نیز طرح بانک مرکزی روی کاغذ موفق بوده است.
«روزنامه مواجهه اقتصادی - 30 بهمن 1403»