بازار ارز یکی از مهم ترین و حساس ترین بازارهای اقتصادی هر کشور به شمار می رود که در عین تأثیرپذیری از عوامل بنیادین اقتصادی، به شدت نسبت به تحولات سیاسی نیز واکنش نشان می دهد.
در ایران، به دلیل ساختار خاص اقتصادی، وابستگی بالا به درآمدهای نفتی و موقعیت ژئوپلیتیکی خاص در منطقه، بازار ارز همواره در معرض نوسانات شدید ناشی از اخبار و رویدادهای سیاسی داخلی و خارجی بوده است.
این نوسانات نه تنها بر فعالیت های اقتصادی کلان و خرد تأثیر می گذارند، بلکه به طور مستقیم در معیشت مردم، سطح تورم، سرمایه گذاری و چشم انداز رشد اقتصادی کشور نقش دارند.
در سال های اخیر، تجربه های متعددی از جهش ها یا ریزش های شدید نرخ ارز به دنبال وقوع یا حتی انتشار گمانه زنی هایی پیرامون تحولات سیاسی را شاهد بوده ایم.
از خروج ایالات متحده آمریکا از برجام در سال ۱۳۹۷ که منجر به شوک ارزی شد، تا اخبار مربوط به مذاکرات احیای توافق هسته ای، سفرهای دیپلماتیک، گشایش یا تنش در روابط ایران با کشورهای همسایه و قدرت های جهانی، همه و همه نشان داده اند که اخبار سیاسی می توانند به صورت مستقل از عوامل اقتصادی، محرک های قدرتمندی برای حرکت بازار ارز باشند.
بر خلاف دیدگاه های سنتی که قیمت ارز را صرفا تابعی از عرضه و تقاضای اسکناس، نرخ تورم، یا تراز تجاری می دانند، در اقتصادهای ناپایدار یا در حال گذار نظیر ایران، نقش انتظارات و فضای روانی بازار اهمیت دو چندانی دارد.
در چنین شرایطی، حتی پیش از وقوع واقعی یک رویداد سیاسی، صرفا خبر آن می تواند موجب جهش تقاضا برای ارز، فروش دارایی های ریالی یا خروج سرمایه شود.
برای تحلیل رابطه بین اخبار سیاسی و نوسانات بازار ارز، ابتدا باید چارچوب نظری مناسبی فراهم کرد که بتواند سازوکار انتقال شوک های سیاسی به بازار مالی را تبیین کند.
بر اساس نظریه انتظارات عقلایی در اقتصاد کلان، عاملان اقتصادی (شامل مردم، فعالان بازار، سرمایه گذاران و ...) با استفاده از اطلاعات موجود و تحلیل روندها، سعی می کنند پیش بینی هایی دقیق از آینده انجام دهند و بر اساس آن، رفتار اقتصادی خود را تنظیم کنند.
در این چارچوب، قیمت ارز نیز نه فقط بازتاب وضعیت فعلی اقتصاد، بلکه پیش نگری عاملان نسبت به تحولات آینده است.
وقتی خبری سیاسی منتشر می شود، فعالان بازار با تفسیر این خبر، انتظارات خود را در باره آینده درآمدهای ارزی، مناسبات اقتصادی با جهان یا وضعیت صادرات و واردات تنظیم می کنند.
اگر انتظارات به سمت بدبینی و افزایش ریسک سیاسی برود، تقاضا برای ارز بالا می رود و قیمت آن جهش می کند.
بر عکس، اخبار مثبت سیاسی ممکن است موجب کاهش نرخ ارز شود حتی پیش از آنکه تغییری واقعی در عرضه یا تقاضای ارز رخ دهد.
یکی از مفاهیم کلیدی در اقتصاد کلان، «شوک» ها هستند که به دو دسته درون زا و برون زا تقسیم می شوند.
در اقتصاد ایران، بسیاری از شوک های مهم بازار ارز، منشأیی سیاسی و برون زا دارند؛ یعنی خارج از کنترل سیاست گذاران اقتصادی هستند و ناشی از تحولات ژئوپلیتیکی، سیاست خارجی یا تصمیمات سایر کشورها هستند.
شوک های سیاسی از نوع برون زا، معمولا به صورت ناگهانی و با دامنه اثر گسترده وارد می شوند و چون عاملان بازار پیش بینی پذیری دقیقی از آن ندارند، رفتار آن ها واکنشی، هیجانی و مبتنی بر احتیاط خواهد بود.
به همین دلیل، کوچک ترین تغییر در فضای سیاسی می تواند موجی از خرید یا فروش ارز ایجاد کند.
در سال های اخیر، پژوهش های متعددی به بررسی تأثیر اخبار سیاسی بر بازار ارز در اقتصادهای در حال توسعه پرداخته اند.
به طور خاص، مطالعات داخلی در ایران نشان داده اند که متغیرهای سیاسی نظیر مذاکرات برجام، تحریم ها، انتخابات ریاست جمهوری یا اخبار تنش با آمریکا، همگی تأثیر فوری و گاه پایدار بر نرخ ارز داشته اند.
این مطالعات همچنین بر نقش واسطه گری رسانه ها و فضای مجازی در تشدید یا تلطیف این اثرات تأکید دارند.
دسته بندی انواع اخبار سیاسی تأثیرگذار
اخبار سیاسی به دلایل مختلف می توانند تأثیرات متفاوتی بر بازار ارز داشته باشند.
این اخبار ممکن است به طور مستقیم یا غیرمستقیم بر انتظارات اقتصادی، رفتار مصرف کنندگان و فعالان بازار تأثیر بگذارند.
یکی از مهم ترین و تأثیرگذارترین انواع اخبار سیاسی که می تواند نوسانات شدیدی در بازار ارز ایجاد کند، اخبار مربوط به تحولات دیپلماتیک و توافقات بین المللی است.
در شرایطی که ایران به دلیل تحریم های بین المللی و وضعیت اقتصادی داخلی تحت فشار است، هر گونه تحولی در مذاکرات هسته ای، برجام، یا روابط اقتصادی با کشورهای بزرگ می تواند تأثیرات قابل توجهی بر نرخ ارز داشته باشد.
اخبار مربوط به مذاکرات هسته ای و نتایج آن (به ویژه در مورد توافق یا شکست توافقات) تأثیرات فوری و عمده ای بر نرخ ارز در ایران می گذارند.
برای مثال، پس از خروج آمریکا از برجام در سال ۱۳۹۷ و بازگشت تحریم ها، بازار ارز ایران شاهد جهش شدیدی در نرخ ارز بود.
در مقابل، هرگونه اخبار مثبت از مذاکرات جدید و احتمال بازگشت به برجام می تواند موجب تقویت ریال و کاهش نرخ ارز شود.
علاوه بر این موضوع اخبار در مورد روابط تجاری و اقتصادی ایران با کشورهای همسایه نیز می تواند به طور مشابه بر بازار ارز تأثیرگذار باشد.
به ویژه وقتی ایران با کشورهای منطقه توافقاتی در زمینه تجارت آزاد یا تهاتر کالا داشته باشد، این اخبار می تواند موجب افزایش امیدواری به آینده اقتصادی ایران شود و تأثیر مثبتی بر نرخ ارز بگذارد.
مضاف بر موارد مذکور، تحولات امنیتی و نظامی منطقه ای از دیگر عوامل مهمی هستند که می توانند در ایجاد نوسانات در بازار ارز ایران مؤثر باشند.
ایران به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی خاص خود در منطقه خاورمیانه و درگیری های متعدد با کشورهای همسایه، همیشه در معرض اخبار امنیتی و نظامی قرار دارد که می تواند تأثیرات زیادی بر روند بازار ارز بگذارد.
هر گونه تنش نظامی در منطقه یا تهدیدهای امنیتی که به امنیت داخلی ایران مربوط می شود، می تواند باعث افزایش نااطمینانی و تشدید تقاضا برای ارز خارجی شود.
نگاهی بر پیامدهای نوسان ارزی ناشی از اخبار سیاسی
نوسانات ارزی ناشی از اخبار سیاسی، به ویژه در کشورهایی مانند ایران که تحت فشارهای اقتصادی و تحریم های بین المللی قرار دارند، می تواند پیامدهای جدی برای اقتصاد کشور به همراه داشته باشد.
این پیامدها نه تنها بر روی بازار ارز و سیستم مالی تأثیر می گذارند، بلکه در سایر بخش های اقتصادی نیز بازتاب دارند.
در وهله اول نوسانات شدید در نرخ ارز، به ویژه در کشورهایی با اقتصاد وابسته به واردات مانند ایران، می تواند به افزایش قیمت کالاها و خدمات منجر شود.
هر چند که قیمت ارز تنها یکی از عوامل تعیین کننده قیمت ها است، اما افزایش یا کاهش قیمت ارز می تواند به طور مستقیم بر قیمت واردات تأثیر بگذارد.
در شرایطی که نرخ ارز به طور ناگهانی افزایش یابد، هزینه های وارداتی نیز افزایش یافته و این امر موجب بالا رفتن قیمت کالاهای اساسی و وارداتی می شود.
این افزایش قیمت ها نهایتا به افزایش تورم و کاهش قدرت خرید مردم منجر می شود.
مضاف بر این مورد نوسانات ارزی ناشی از اخبار سیاسی می تواند موجب بی ثباتی در سیاست گذاری اقتصادی و کاهش اعتماد به برنامه های اقتصادی دولت شود.
زمانی که بازار ارز به صورت هیجانی و غیرقابل پیش بینی واکنش نشان دهد، سیاست گذاران اقتصادی ممکن است در اتخاذ تصمیمات خود دچار سردرگمی شوند.
به ویژه اگر سیاست های ارزی یا اقتصادی به صورت ناگهانی و بدون اطلاع رسانی دقیق به جامعه تغییر کند، این موضوع می تواند موجب بی اعتمادی عمومی و افزایش نوسانات در سایر بازارها شود.
نوسانات ارزی و تغییرات ناگهانی در قیمت ارز، می تواند تأثیرات منفی بر تجارت خارجی و سرمایه گذاری خارجی داشته باشد.
در شرایطی که قیمت ارز به طور غیرقابل پیش بینی تغییر کند، تجارت با سایر کشورها با مشکلات بیشتری مواجه می شود.
این نوسانات می تواند موجب افزایش هزینه های واردات و کاهش رقابت پذیری کالاهای داخلی شود.
همچنین، سرمایه گذاران خارجی به دلیل عدم ثبات ارزی ممکن است از سرمایه گذاری در ایران منصرف شوند، که این امر می تواند به کاهش جریان سرمایه گذاری خارجی و توسعه اقتصادی کشور آسیب برساند.
در نهایت آنچه که می توان به عنوان جمع بندی بیان کرد این است که اخبار سیاسی، به ویژه در زمینه های دیپلماتیک، تحولات امنیتی، تغییرات دولتی و روابط ایران با قدرت های جهانی، می توانند تأثیرات چشمگیری بر بازار ارز داشته باشند.
نوسانات ارزی ناشی از این اخبار به ویژه در شرایطی که کشور با مشکلات اقتصادی و تحریم های بین المللی مواجه است، شدت می یابد.
در چنین شرایطی پیشنهادهایی برای کاهش تأثیرات منفی اخبار سیاسی بر بازار ارز ایران ارائه می شود که نخستین آن تقویت دیپلماسی اقتصادی و سیاسی است.
سیاست گذاران باید در تلاش برای ایجاد فضای سیاسی پایدار و کاهش تنش ها با کشورهای خارجی باشند.
به ویژه در مورد مذاکرات هسته ای و توافقات تجاری، باید از شفافیت بیشتری در اطلاع رسانی و مدیریت انتظارات عمومی استفاده شود.
علاوه بر این کنترل بهتر رسانه ها و فضای مجازی نیز می تواند نقش بسزایی در مهار فضای روانی موجود در بازار ارز داشته باشد.
با توجه به تأثیرات سریع و گسترده فضای مجازی و رسانه ها بر بازار ارز، نیاز به مدیریت و نظارت بر انتشار اخبار و اطلاعات در این فضاها وجود دارد.
این امر می تواند از انتشار اخبار جعلی و شایعات که منجر به نوسانات ارزی می شود، جلوگیری کند.
در نهایت، ثبات اقتصادی و سیاسی می تواند به عنوان یکی از مهم ترین عوامل کاهش نوسانات بازار ارز در ایران محسوب شود.
توجه به این نکات می تواند به کاهش اثرات منفی اخبار سیاسی بر بازار ارز کمک کند و از شوک های اقتصادی ناشی از تغییرات سیاسی جلوگیری نماید.
«روزنامه تجارت - 2 اردیبهشت 1404»