تداوم تعدیل یا مسیر متفاوت؟
در یک دهه اخیر ، اقتصاد ایران شاهد اجرای سیاستهای متنوعی بوده است؛ از آزادسازی تدریجی قیمتها گرفته تا مدیریت بازارهای حســاس همچــون ارز و طلا.
ایــن سیاســتها هرچنــد در مقاطــع مختلــف بــا اهــداف گونا گون پیادهســازی شــدند، اما همواره این ســؤال مطــرح بــوده اســت؛ ریشــه فکــری این سیاســتها چیســت و آیــا میتــوان آنهــا را ادامه مسیر سیاســتهای تعدیل اقتصادی دانســت؟
در همیــن راســتا، گفتوگــویی بــا دکتــر پیمــان قربانی، معاون اقتصادی ســابق بانــک مرکــزی انجام دادهایم تا ضمن بررســی پشــتوانههای فکری سیاستهای اقتصادی ســالهای اخیــر، نقــاط قــوت و ضعــف ایــن رویکردها را نیز مرور کنیم.
از ســال 1392 بــه ایــن ســو شــاهد اجــرای مجموعــهای از سیاســتهای اقتصــادی بودهایــم؛ از جملــه افزایــش نــرخ ســوخت، آزادســازی قیمتهــا و سیاســتهایی همچون پیشفروش ســکه، بهنظر شــما این سیاســتها برگرفتــه از کــدام نحلــه یــا مکتــب فکــری اقتصــادی بودنــد؟
آیــا میتــوان ایــن اقدامــات را در امتــداد سیاســتهای تعدیــل اقتصادی دهههای گذشته تحلیل کرد؟
پیمان قربانی، معاون اقتصادی ســابق بانک مرکزی با اشاره به تجربه پیشفروش سکه در اواخــر دهــه 80 و سیاســتهای ارزی دهه 90، به تشــریح جزئیات سیاســتهای اجراشده و پیامدهای آن پرداخت.
وی با اشــاره به اولین پیشفروش طلا توســط بانــک مرکــزی گفــت: «در نیمــه دوم ســال 89 پیشفروش ســکه آغاز شــد اما این سیاســت پیشنهاد بانک مرکزی نبود و از بیرون به بانک ملــی تکلیــف شــده بــود کــه به نیابــت از بانک مرکزی اقدام به فروش سکه کند.»
قربانــی افــزود: در ایــن مقطــع، التهابــات ارزی باعــث شــد مــردم به ســمت خریــد طلا هجــوم بیاورنــد و در برخــی روزهــا فــروش روزانــه ســکه بــه بیــش از یــک میلیــون قطعــه رسیــد، ایــن در حالــی بــود کــه بانــک مرکــزی ســکهای بــرای تحویــل ضــرب نکــرده بــود و بهدلیــل تحریــم، دســتگاههای ضــرب ســکه نیــز دچــار مشــکل شــده بودنــد، این مســئله بانک مرکزی را در شــرایط دشــواری قرار داد و نگرانیهــایی بابــت ناتوانی در ایفای تعهدات ایجاد شد.
وی ادامــه داد: «در آن زمــان مــن مدیــر اداره بررســیهای اقتصادی بودم و موضوع ســکه بهطــور مســتقیم بــه واحد ما ارتباط نداشــت اما از سر وظیفه ورود کردیم و با معرفی گواهی سپرده 24 درصدی بهعنوان جایگزین سکه، توانســتیم بسیــاری از پیشخریدکننــدگان را مدیریــت کنیــم، دو روز مانــده به پایان ذخایر سکه، بحران را پشت سر گذاشتیم.»
قربانــی تصریــح کــرد: هیــچگاه پیشفــروش ســکه توســط بانک مرکزی به ثبات بازار منجر نشــد چــون مشــکل اصلــی در بــازار ارز بــود.
مــردم بــا خریــد ســکه به دنبــال حفــظ ارزش دارایی خــود در برابــر التهابــات ارزی بودنــد و نه مصرف طلا.
وی همچنین با اشاره به دیدگاههای مختلف اقتصــادی در دولتهــای مختلــف گفت: «در برخــی سیاســتها تصــور میشــد صــرفا بــا افزایــش قیمــت میتــوان بازارهــا را متعــادل کرد، در حالی که این نگاه بسیار سادهانگارانه است و در عمل هم نتیجه نداد.»
قربانــی راجــع بــه سیاســتهای پولــی دهــه 90 نیــز اظهــار داشــت: «رهاســازی نــرخ ســود بانکــی کــه برخــی آن را بــه دولت آقای روحانی نســبت میدهنــد، در واقــع از ســال 1391 و د ر اواخــر دولــت آقــای احمدینــژاد آغــاز شــد، در آن زمــان بــه بانکهــا اجــازه داده شــد نرخ سود را خودشان تعیین کنند چون نرخهای دســتوری قبلــی غیرواقعــی و نامتناســب بــا اقتصاد بود.»
وی ادامــه داد: در دوره اول ریاســت آقــای سیف بر بانک مرکزی، هیچگاه نگاه رهاسازی نرخ سود وجود نداشت.
نرخها در سالهای 93 و 94 رقابتی نبود اما با گسترش مؤسسات مالــی و اعتبــاری غیرمجاز کــه نرخهای بسیار بالایی ارائه میدادند، بانکها مجبور شدند بــرای جــذب ســپرده بــه رقابــت ناســالم روی بیاورنــد و همیــن امــر موجب اضافهبرداشــت بانکهــا از بانــک مرکــزی شــد و زمینهســاز بحران شد.
معــاون ســابق بانــک مرکــزی اضافــه کــرد: ســاماندهی مؤسســات غیرمجــاز بسیــار پیچیده و زمانبر بود و این مؤسسات از منابع مالــی گســترده و نفوذهــای خــاص برخــوردار بودنــد، امــا تلاشهــایی برای حل این معضل انجام شد.
قربانــی در پایــان گفــت: در ســال 1397 وضعیــت کاملا تغییــر کــرد و رقابــت ناســالم در نرخ ســود بانکی تشــدید شــد.
به نظر میرسد سیاســتهای پولــی و ارزی در آن دوره بیــش از آنکه مبتنی بر یک تفکر اقتصادی مشخص باشند، وا کنشی و تابع شرایط بودند.
«روزنامه اقتصادی امروز - 11 تیر 1404»